Wie zich wil wagen aan het recenseren van fictie, laat staan het schrijven ervan, kan maar best de basis van verhaalanalyse onder de knie hebben. Het meest courante model hiervoor is de zogenaamde drie-aktenstructuur, of in het Engels de three act structure. Alle andere modellen kunnen hier zonder conflicten binnen geplaatst worden wat het kennen van de drie-aktenstructuur net zo belangrijk maakt. De drie-aktenstructuur boet wat in aan specificiteit, maar net daardoor is ze zo universeel toepasbaar. Als rode draad doorheen deze post zal ik voornamelijk de eerste Shrek als voorbeeld nemen, en onderaan kan je een tabel vinden met nog meer voorbeelden.
In de drie-aktenstructuur kan je ieder verhaal als het ware opsplitsen in drie luiken, waarvan het eerste en derde luik ieder ongeveer een kwart van het verhaal beslaan, en het tweede ongeveer de helft. Wie de echt succesvolle films en boeken gaat bestuderen, zal merken dat deze grote kantelmomenten effectief vaak in de buurt van die kwarten vallen. Dus of je nu je eigen werk of dat van anderen bekritiseert, kijken naar hoe en waar deze kantelmomenten zijn geplaatst, is de beste plek om te starten.
In de eerste akte leren we de personages en de wereld waarin zij leven kennen. Cruciaal is natuurlijk het hoofdpersonage. Wat is hun doel? Karaktertrekken en persoonlijke gebreken komen hier vaak naar boven, en of zij deze te boven komen zal bepalen hoe de derde akte uitdraait. De wensen en noden van een goed geschreven personage staan immers haaks op mekaar, maar daar hebben we het in een latere blogpost nog wel over.
Shrek: Shrek leeft in zijn moeras, nors, boertig, en helemaal alleen. Hij geniet van zijn eenzaamheid.
(Copyright: Universal Pictures)
“This is the part where you run away.” – Shrek
Ergens in de eerste akte gebeurt het inciting incident, wat vertaald zoveel betekent als ‘aanzettende gebeurtenis’. Dit is een kantelmoment dat het leven van een hoofdpersonage rechtstreeks of onrechtstreeks op een nieuw pad zet. In bijvoorbeeld thrillers en horror kan dit het vinden van een lijk zijn. In een romantische komedie is het de eerste ontmoeting van de twee geliefden in spe (de zogenaamde meet-cute).
Shrek: Er komen een bende sprookjesfiguren leven in Shreks moeras. Hij wil ze weg.
(Copyright: Universal Pictures)
“What are you doing in my swamp?!” Shrek
Het inciting incident zorgt voor een kettingreactie aan gebeurtenissen die uiteindelijk het hoofdpersonage op de rand van een ‘nieuwe wereld’ plaatst, en dat is het kantelmoment dat de tweede akte inluidt. Vaak is dit zeer genregebonden: in een romantisch verhaal is dit een figuurlijke nieuwe wereld, waarin het hoofdpersonage verliefd wordt. In horror kan het een eerste aanvaring met de moordenaar of monster zijn. In bijvoorbeeld fantasy en sci fi betekent het vaak het letterlijk betreden van een nieuwe wereld, zoals in Alice in Wonderland of The Matrix. Een fantastisch visueel voorbeeld hebben we in The Wizard of Oz, waar de film verandert van zwart-wit naar kleur om deze nieuwe wereld te tonen.
Shrek: Farquaad belooft Shrek dat hij de sprookjesfiguren zal weghalen, als hij prinses Fiona redt. Hij gaat hierop in, en plots is hij een ridder.
(Copyright: MGM)
“I’ve a feeling we’re not in Kansas anymore.” – Dorothy
In de tweede akte betreden we dus deze nieuwe wereld, en dit is vaak waar het de genreliefhebbers om gaat. Fantasy en sci fi dompelen ons onder in deze letterlijk bizarre nieuwe wereld, in horror vallen de lijken, in actieverhalen wordt erop los geknald en ga zo maar door. Wat mensen aantrekt tot genres, hier is het gros ervan te vinden.
Shrek: Shrek en Donkey gaan op hun humoristisch avontuur.
Ongeveer halverwege deze akte, wat dus ineens ook halverwege het verhaal is, vind je het zeer sec benoemde midpoint. Dit is niet zozeer een kantelmoment maar eerder een reeks momenten die samen een kanteling betekenen voor het personage. Er vindt groei plaats.
Shrek: Toch niet zo’n eenzaat als hij dacht. Hij begint verliefd te worden.
Aan het einde van de tweede akte zit de protagonist op zijn laagste dieptepunt. In het Engels noemt men dit ook wel de dark night of the soul. Er komt choquerende informatie waardoor het plan in duigen valt en de protagonist hierna moet gaan improviseren. Een klassiek voorbeeld uit The Empire Strikes Back: Luke heeft zonet het duel met Darth Vader verloren, zit in feite in een hoek gedreven en is een arm kwijt, om als klap op de vuurpijl nog te horen dat zijn aartsrivaal eigenlijk zijn vader is.
Shrek: Door een misverstand denkt Shrek dat zowel Donkey als Fiona hem afgrijselijk vinden, en hij distantieert zich. Hij is opnieuw de eenzaat, maar ditmaal is de illusie dat hij hiermee gelukkig is, doorprikt.
(Copyright: Lucasfilm)
“No, I am your father.” – Darth Vader
In de derde akte komt het dan tot de onvermijdelijke confrontatie tussen protagonist en antagonist. Alle verhaallijnen concluderen, en de personages zijn getransformeerd door hun ervaringen. Visueler dan Neo die compleet doorheen de code van The Matrix weet te kijken, wordt het niet. Hij is The One geworden, en zijn transformatie is compleet.
Shrek: Onderbreekt het huwelijk tussen Farquaad en Fiona. Fiona transformeert weer in een oger, maar Shrek vindt haar nog steeds beeldschoon. Fiona heeft vrede genomen met wie ze is, en Shrek is niet langer een eenzaat. Zelfs de draak en de ezel hebben de ware liefde gevonden.
(Copyright: Warner Bros.)
“He is The One.” – Morpheus
Ten slotte zie je hieronder nog enkele voorbeelden in tabelvorm.
Inciting Incident
Kantelmoment 1 (25%)
Midpoint (50%)
Kantelmoment 2 (75%)
Die Hard
Terroristen in het gebouw.
McClane onthult zichzelf door het brandalarm te laten afgaan.
Het SWAT-team wordt volledig neergehaald. McClane beseft dat hij zelf tot actie moet overgaan.
McClane ontdekt dat ze van plan zijn om het gebouw op te blazen.
Alien
Het schip ontvangt een signaal van een nabije planeet.
De alienlarve bevestigt zich aan Kane’s gezicht.
De alien breekt uit de borstkas van Kane.
Ripley ontdekt dat de alien vanaf het begin de missie was.
Deze week had ik met een collega een kort gesprek over spiritualisme. Vorige levens, hypnotisme, en nog meer kwakzalverij. Het gesprek was kort omdat ik dat soort zaken snel in de kiem smoor, voluit beseffend dat ik iedere vorm van tact ontbreek als het op dit onderwerp aankomt.
Kijk, ik ben van jongs af aan opgegroeid tussen de bergkristallen, tarotkaarten, pendels, spreuken en andere soort nonsens. Mijn moeder deed als alleenstaande enorm haar best en ik zag haar graag, maar ze was effectief zo zot als een achterdeur.
Kaartleggingen deed ze zolang ik mij kan herinneren, wellicht al van voor mijn geboorte, en het bleef een hobby. Zoals andere mensen breien of strijken tijdens het televisiekijken, zo zat mijn moeder in de zetel de Lenormandkaarten te schudden. Af en toe deed ze ook een kaartlegging voor een vriend of kennis, en ze dacht werkelijk dat ze hier mensen mee hielp.
Op ongeveer mijn veertiende werd ons ma ernstig ziek. Nee, nog niet de kanker, die kwam pas later. Haar specialisten veranderden van diagnose alsof het ondergoed was. Wat het exact was, wisten we dus niet, maar werken zat er niet meer in.
Ons ma was altijd een sociale vlinder geweest, maar met zowel haar gezondheid als de financiën in gebreke kwijnde zij meer en meer weg in de eenzaamheid. Haar aansporen tot het bezoeken van familie of zelfs nog maar het halen van een brood leidde tot niets, enkel bittere discussies. Zij leefde niet meer maar werd geleefd: hele dagen, nee, weken, vulde zij met sigaretten roken, koffie drinken, en televisiekijken. Wij moesten smeken om er een boterham in te krijgen. En steeds maar schudde zij die Lenormandkaarten. Erop terugblikkend zie ik in dat zij wellicht depressief was, en zij zocht alsmaar meer haar toevlucht in de konijnenpijp van het spiritualisme.
Al snel was zij niet enkel een kaartlegster meer, nee, zij was plots ook een ‘medium’ en een ‘heks’. Ik herinner mij nog hoe ik een keer noodgedwongen in de tuin moest gaan zeiken, want zij was begonnen aan een ritueel in de keuken en de cirkel mag toch niet doorbroken worden, zeker? Een andere keer kreeg mijn broer onder zijn voeten omdat hij dierf te blussen wat lag te fikken in de pompbak. Burenruzies werden beslecht met voodoorituelen. Alle logica had het kot verlaten.
Op de piek van haar carrière verscheen ons ma in Dag Allemaal. Ze had een logo en een website. Zij had bijgod zelfs merchandise en verkocht shirts op de bizarre spirituele beurzen waar zij een standje had. Ze adverteerde via teletekst en was te bereiken via sms, telefoon, én chatbox. Ons ma bleef zelf steevast geloven in haar huichelarij, maar mijn kritische ziel vond het toch wel straf dat ik tientallen mensen op dezelfde dag zowat dezelfde toekomstvoorspellingen hoorde krijgen. Misschien waren het allemaal Schorpioenen? Toen zij er een spel van maakte om contact op te nemen met ouders en geliefden van vermisten, overtuigd dat zij hen met de pendel kon opsporen, was het hek helemaal van de dam. Deze mensen beseffen niet hoeveel ruzies er bij ons thuis zijn gevochten ter verdediging van hun recht op rouw.
In mei van dit jaar zal het tien jaar geleden zijn dat ons ma bezweek aan longkanker. Ze was 48. Door al de jaren afzondering hadden wij geen recente foto’s van haar. Op haar doodsbeeldje en zerk prijkt een marketingfoto die eigenlijk bedoeld was om haar zwendel van hoop en verdriet te promoten, een foto waarvoor ze zich nog een keer had uitgedost.
Bovenstaand relaas is weinig flatterend, maar ik heb lang om haar gerouwd. Mijn schoolcarrière stortte volledig in elkaar en ik viel in een diep gat. Pas sinds enkele jaren heb ik een wereldbeeld dat mij helpt om dit alles te plaatsen en vrede te nemen met wie ons ma was. Determinisme, oftewel een compleet ongeloof in vrije wil.
Ik ben lang geen wetenschapper dus ik raad aan om zelf op onderzoek te gaan, maar hier is mijn samenvatting ervan. Alles in het universum is onderhevig aan de wetten van de fysica en chemie. Mijn overtuiging is dat alles in een of andere formule past, of ze nu al gekend is door de wetenschap of niet. De implicatie daarvan is dat de uitkomst van ieder proces voorspelbaar is, te berekenen met die formules. Ook de biochemische processen in onze hersenen. Als wij de uitkomsten van die processen zouden kunnen beïnvloeden, dan zijn we tovenaars. Niet dus. De logische conclusie van deze gedachtegang is dat er geen vrije wil bestaat, enkel oorzaak en gevolg oftewel causaliteit. Kwantumfysica gooit in bepaalde mate roet in het eten, maar een factor van willekeurigheid beschouw ik nog steeds geen bewijs voor vrije wil. Deze visie noemt men hard determinisme.
Waarom ik plots begin te ijlen over determinisme? Ik zal het u zeggen. Een deterministische blik verschaft bescheidenheid en perspectief. Wij zijn allen tandwielen in een grote klok, in mijn ogen zonder maker, en hebben onze positie in die machine aan niets te danken. Ik ben allicht bovengemiddeld intelligent (doch, dat denkt iedereen, en de helft moet zich vergissen) maar dat is geen reden tot fierheid want het kon niet anders dan zo zijn. Ons ma ontbrak enkele vijzen, maar ik moet haar dit niet kwalijk nemen want het kon niet anders dan zo zijn. Haar gedachten en handelingen waren het product van haar genetica en ervaringen, net zoals dat bij mij en u het geval is.
De valkuil schuilt natuurlijk in het fatalisme. Het is niet omdat alles op voorhand vast ligt, dat alles hopeloos is. In de praktijk ligt de toekomst open omdat wij niet kunnen weten in welke mate zij vast ligt. Laat determinisme je dus niet weerhouden van een goede inzet en optimisme, daartoe dient het niet. Het biedt echter wel troost bij het kijken naar het verleden: het kon namelijk niet anders dan zo zijn.
Mama deed haar best, net zoals wij allemaal, en meer kunnen we er niet van zeggen. Houd de handen in het karretje en geniet van de rit, hij kan sneller voorbij zijn dan je denkt.
Ah, zondagvoormiddag, tien uur dertig. Op dat gulden tijdstip liggen de Johnny’s en Marina’s nog volop uit te kateren, zijn de mama’s en de papa’s clandestien begonnen aan de tweewekelijkse partij samsonseks, en lopen alle andere onverlaten, als ze al uit bed zijn, nog rond in hun peignoir. Ongetwijfeld laten over enkele jaren de bioscopen, net als de videotheken van weleer, reutelend het leven los en moeten zelfs de meest nostalgische zielen gaan toegeven dat ja, het effectief thuis beter is zonder het gekraak van chips, gegiechel van tienertrutten, en ander gezeik van de medemens waaraan men wordt onderworpen bij een cinemabezoek. L’enfer c’est les autres. Nee, zolang filmproducenten stug vasthouden aan dit stervend economisch model is tien uur dertig op zondagvoormiddag het laatste bastion van de cinefiel die niet kan wachten op een stream release. Zo gebeurde het dus dat vandaag, op de rustdag van Onze Lieve Heer, mijn wekker ging.
(Foto: Warner Bros.)
Goed, terzake. Denis Villeneuve legde enkele jaren terug in Dune: Part One het grondwerk voor de wereld die Frank Herbert decennia geleden al schiep in zijn boeken. Dune vertelt het verhaal van de adele familie House Atreides, die in een intergalactisch feodaal keizerrijk het leen van de woestijnplaneet Arrakis heeft gekregen. In Part One diende het politieke schaakspel dat hiertoe leidde slechts als aanzet, maar in Part Two krijgt het een prominentere rol. Wanneer er een Part Three komt, zullen vergelijkingen met Game of Thrones niet veraf zijn.
(Foto: Warner Bros.)
Villeneuve doet nog steeds verbazen met adembenemende vista’s op Arrakis en wisselt vlot van kleurpalet voor enkele scènes op andere planeten. Sommige metaforen liggen er nogal vingerdik op, men kan er haast niet naast kijken dat de Harkonnens ruimtenazi’s zijn, maar het geheel moet er niet voor onderdoen. Integendeel, de monochrome betonnen look die Villeneuve geeft aan de planeet Giedi Prime onderlijnt als het ware het natuurlijke blauw en oranje van Arrakis.
Een blik op Giedi Prime. (Foto: Warner Bros.)
Wie Part One echter een trage kwelling vond, zal hier geen soelaas vinden. Villeneuve kiest ervoor om de personages te laten ademen, wat maakt dat de film inhoudelijk vaak patineert in het zand. Protagonist Paul Atreides, gespeeld door Timothée Chalamet, vindt in Part Two zijn weg en sluit vrede met wie hij is, maar toch gaat dit ten koste van een stevige brok menselijkheid. Zowel Paul als zijn moeder Jessica, gespeeld door Rebecca Ferguson, lijken verder weg en nemen heel gecalculeerde, bijna mechanische beslissingen. De film geeft hier verklaringen voor maar dat maakt het meeleven met hen niet makkelijker. In feite is het Chani, gespeeld door Zendaya, die de show steelt. Jammer voor een film die de focus zo hard probeert te leggen op de personages.
De relatie tussen Chani en Paul staat centraal in Part Two. (Foto: Warner Bros.)
Dune: Part Two neemt zijn tijd, als een schilderij in beweging, en is vooral een elixir voor het oog en de verbeelding. Een knallend laserfestijn hoef je dus niet te verwachten, al zijn zulke scènes er zeker ook, maar eerder een mijmerende parabel over de gevaren van onder andere kolonialisme en religie. Wat mij betreft krijgt een Part Three zeker groen licht, en dat we er deze keer liefst geen drie jaar op hoeven te wachten.
