Godzilla viert dit jaar zijn 70ste verjaardag. Hieperdepiep, hoera! De titaan zag in 1954 het levenslicht als metafoor voor kernwapens. Niet voor niets dus dat de king of the monsters ontsproot in het getraumatiseerde Japan, nog geen tien jaar na Nagasaki en Hiroshima, en dat zijn meest aangrijpende incarnaties steevast uit Japanse potgrond komen. Denk maar aan Shin Godzilla uit 2016 of Godzilla Minus One van het afgelopen jaar. Die laatste sleepte zelfs een Oscar in de wacht, een primus voor de franchise.
Godzilla Minus One won de Oscar voor beste visuele effecten.
Dit ontroerende Assepoesterverhaal kan echter niet doorgetrokken worden over de hele lijn. Zoals bij vele franchises kan een kat haar jongeren niet terugvinden in de warboel van licenties en rechten rondom Godzilla en zijn vele kaiju-costerren. Zonder ver uit te wijden hoeft u enkel te weten dat er vandaag de dag óók Godzillafilms komen uit Hollywood, die los staan van de Japanse, en waarin men de trend van een overkoepelend universum nastreeft. Godzilla x Kong: The New Empire is de vijfde film in het zogenaamde Monsterverse van Legendary Pictures, en ook in dít filmuniversum kunnen we intussen spreken van een gordiaanse knoop.
Nochtans is het concept achter deze film eenvoudig genoeg. Aan het einde van de vorige film, Godzilla vs. Kong, heeft Kong eindelijk een nieuwe thuis gevonden. Als laatste van zijn soort is hij echter hopeloos eenzaam. Goed, opzet van het hoofdpersonage is dus duidelijk: Kong heeft nood aan soortgenoten en sociaal gezelschap. Hij vindt die vrij snel, doch zij het onder tiranniek bewind van de Skar King. Hoppakee, onze antagonist! Simpel, toch?
Skar King, antagonist in Godzilla x Kong. (Foto: Legendary/Warner Bros.)
Was het maar. Regisseur Adam Wingard laat briljante momenten zien, scènes waarin ettelijke minuten aan een stuk gecommuniceerd wordt zonder dialoog, die mij bijvoorbeeld deden denken aan Primal van Genndy Tartakovsky. Maar Wingard kan zich blijkbaar niet bedwingen en onderlijnt telkens weer deze woordloze emotiewisselingen van de titanen met rotsaaie, menselijke personages die enkel een spreekbuis vormen ter expositie. Godzilla x Kong respecteert de intelligentie van zijn publiek niet en schuift overal dode momenten tussen om te tolken voor de kleinste gemene noemer.
Daarnaast is het inhoudelijk ook een farce. Kong moet een tand laten trekken en Godzilla vindt zijn gouden mandje in Rome. Bij de eerste confrontatie met de Skar King kan Kong hem in principe meteen de baas, wat het moeilijk maakt om ook maar enige spanning op te bouwen naar de ontknoping toe. Legendary heeft dit misschien zichzelf aangedaan door zo snel uit te pakken met Ghidorah en Mechagodzilla in vorige films, maar niettemin is een aap als antagonist toch wel een hele stap terug. De geloofwaardigheid moet inboeten. In feite voelt het aan alsof dit in oorsprong een standalone Kong film moest zijn, en men er nadien kost wat kost Godzilla heeft ingepropt om de ticketverkoop aan te dikken. Aap tegen aap, daar is een geloofwaardige film in te vinden. Aap tegen Godzilla hebben we in 2021 al gezien, en we weten hoe dat eindigt.
Maar het visuele natuurlijk. Godzilla x Kong is gewoonweg een prettig kleurrijke film. De beelden uit de thuiswereld van Kong zijn adembenemend en het kind in ieder van ons ontwaakt wanneer de titanen wereldmonumenten vernielen en met elkaar aan het worstelen gaan. Ongeacht wat voor brokkepap het plot ook mag zijn, niets zal dat veranderen. Verder introduceert de film ook een nieuw personage genaamd Trapper, een allegaartje van Steve Irwin, Ace Ventura, en Starlord. Een verfrissende aanwinst voor de cast.
Trapper, de tandarts van Kong. (Foto: Legendary/Warner Bros.)
Wie goesting heeft om gewoonweg enkele kaiju mekaar meppen te zien geven, die gaat aan zijn trekken komen met deze recentste toevoeging aan het Monsterverse. Met de juiste verwachtingen en het kritisch denkvermogen uitgeschakeld is Godzilla x Kong een aangename ervaring en zeker het bekijken in de bioscoop waard. Voor een monsterfilm met – naar het schijnt – meer diepgang, moeten we echter blijven wachten op de Japanse film Godzilla Minus One, die in onze bioscopen maar een beperkte release kende.
Wie zich wil wagen aan het recenseren van fictie, laat staan het schrijven ervan, kan maar best de basis van verhaalanalyse onder de knie hebben. Het meest courante model hiervoor is de zogenaamde drie-aktenstructuur, of in het Engels de three act structure. Alle andere modellen kunnen hier zonder conflicten binnen geplaatst worden wat het kennen van de drie-aktenstructuur net zo belangrijk maakt. De drie-aktenstructuur boet wat in aan specificiteit, maar net daardoor is ze zo universeel toepasbaar. Als rode draad doorheen deze post zal ik voornamelijk de eerste Shrek als voorbeeld nemen, en onderaan kan je een tabel vinden met nog meer voorbeelden.
In de drie-aktenstructuur kan je ieder verhaal als het ware opsplitsen in drie luiken, waarvan het eerste en derde luik ieder ongeveer een kwart van het verhaal beslaan, en het tweede ongeveer de helft. Wie de echt succesvolle films en boeken gaat bestuderen, zal merken dat deze grote kantelmomenten effectief vaak in de buurt van die kwarten vallen. Dus of je nu je eigen werk of dat van anderen bekritiseert, kijken naar hoe en waar deze kantelmomenten zijn geplaatst, is de beste plek om te starten.
In de eerste akte leren we de personages en de wereld waarin zij leven kennen. Cruciaal is natuurlijk het hoofdpersonage. Wat is hun doel? Karaktertrekken en persoonlijke gebreken komen hier vaak naar boven, en of zij deze te boven komen zal bepalen hoe de derde akte uitdraait. De wensen en noden van een goed geschreven personage staan immers haaks op mekaar, maar daar hebben we het in een latere blogpost nog wel over.
Shrek: Shrek leeft in zijn moeras, nors, boertig, en helemaal alleen. Hij geniet van zijn eenzaamheid.
(Copyright: Universal Pictures)
“This is the part where you run away.” – Shrek
Ergens in de eerste akte gebeurt het inciting incident, wat vertaald zoveel betekent als ‘aanzettende gebeurtenis’. Dit is een kantelmoment dat het leven van een hoofdpersonage rechtstreeks of onrechtstreeks op een nieuw pad zet. In bijvoorbeeld thrillers en horror kan dit het vinden van een lijk zijn. In een romantische komedie is het de eerste ontmoeting van de twee geliefden in spe (de zogenaamde meet-cute).
Shrek: Er komen een bende sprookjesfiguren leven in Shreks moeras. Hij wil ze weg.
(Copyright: Universal Pictures)
“What are you doing in my swamp?!” Shrek
Het inciting incident zorgt voor een kettingreactie aan gebeurtenissen die uiteindelijk het hoofdpersonage op de rand van een ‘nieuwe wereld’ plaatst, en dat is het kantelmoment dat de tweede akte inluidt. Vaak is dit zeer genregebonden: in een romantisch verhaal is dit een figuurlijke nieuwe wereld, waarin het hoofdpersonage verliefd wordt. In horror kan het een eerste aanvaring met de moordenaar of monster zijn. In bijvoorbeeld fantasy en sci fi betekent het vaak het letterlijk betreden van een nieuwe wereld, zoals in Alice in Wonderland of The Matrix. Een fantastisch visueel voorbeeld hebben we in The Wizard of Oz, waar de film verandert van zwart-wit naar kleur om deze nieuwe wereld te tonen.
Shrek: Farquaad belooft Shrek dat hij de sprookjesfiguren zal weghalen, als hij prinses Fiona redt. Hij gaat hierop in, en plots is hij een ridder.
(Copyright: MGM)
“I’ve a feeling we’re not in Kansas anymore.” – Dorothy
In de tweede akte betreden we dus deze nieuwe wereld, en dit is vaak waar het de genreliefhebbers om gaat. Fantasy en sci fi dompelen ons onder in deze letterlijk bizarre nieuwe wereld, in horror vallen de lijken, in actieverhalen wordt erop los geknald en ga zo maar door. Wat mensen aantrekt tot genres, hier is het gros ervan te vinden.
Shrek: Shrek en Donkey gaan op hun humoristisch avontuur.
Ongeveer halverwege deze akte, wat dus ineens ook halverwege het verhaal is, vind je het zeer sec benoemde midpoint. Dit is niet zozeer een kantelmoment maar eerder een reeks momenten die samen een kanteling betekenen voor het personage. Er vindt groei plaats.
Shrek: Toch niet zo’n eenzaat als hij dacht. Hij begint verliefd te worden.
Aan het einde van de tweede akte zit de protagonist op zijn laagste dieptepunt. In het Engels noemt men dit ook wel de dark night of the soul. Er komt choquerende informatie waardoor het plan in duigen valt en de protagonist hierna moet gaan improviseren. Een klassiek voorbeeld uit The Empire Strikes Back: Luke heeft zonet het duel met Darth Vader verloren, zit in feite in een hoek gedreven en is een arm kwijt, om als klap op de vuurpijl nog te horen dat zijn aartsrivaal eigenlijk zijn vader is.
Shrek: Door een misverstand denkt Shrek dat zowel Donkey als Fiona hem afgrijselijk vinden, en hij distantieert zich. Hij is opnieuw de eenzaat, maar ditmaal is de illusie dat hij hiermee gelukkig is, doorprikt.
(Copyright: Lucasfilm)
“No, I am your father.” – Darth Vader
In de derde akte komt het dan tot de onvermijdelijke confrontatie tussen protagonist en antagonist. Alle verhaallijnen concluderen, en de personages zijn getransformeerd door hun ervaringen. Visueler dan Neo die compleet doorheen de code van The Matrix weet te kijken, wordt het niet. Hij is The One geworden, en zijn transformatie is compleet.
Shrek: Onderbreekt het huwelijk tussen Farquaad en Fiona. Fiona transformeert weer in een oger, maar Shrek vindt haar nog steeds beeldschoon. Fiona heeft vrede genomen met wie ze is, en Shrek is niet langer een eenzaat. Zelfs de draak en de ezel hebben de ware liefde gevonden.
(Copyright: Warner Bros.)
“He is The One.” – Morpheus
Ten slotte zie je hieronder nog enkele voorbeelden in tabelvorm.
Inciting Incident
Kantelmoment 1 (25%)
Midpoint (50%)
Kantelmoment 2 (75%)
Die Hard
Terroristen in het gebouw.
McClane onthult zichzelf door het brandalarm te laten afgaan.
Het SWAT-team wordt volledig neergehaald. McClane beseft dat hij zelf tot actie moet overgaan.
McClane ontdekt dat ze van plan zijn om het gebouw op te blazen.
Alien
Het schip ontvangt een signaal van een nabije planeet.
De alienlarve bevestigt zich aan Kane’s gezicht.
De alien breekt uit de borstkas van Kane.
Ripley ontdekt dat de alien vanaf het begin de missie was.
Deze week had ik met een collega een kort gesprek over spiritualisme. Vorige levens, hypnotisme, en nog meer kwakzalverij. Het gesprek was kort omdat ik dat soort zaken snel in de kiem smoor, voluit beseffend dat ik iedere vorm van tact ontbreek als het op dit onderwerp aankomt.
Kijk, ik ben van jongs af aan opgegroeid tussen de bergkristallen, tarotkaarten, pendels, spreuken en andere soort nonsens. Mijn moeder deed als alleenstaande enorm haar best en ik zag haar graag, maar ze was effectief zo zot als een achterdeur.
Kaartleggingen deed ze zolang ik mij kan herinneren, wellicht al van voor mijn geboorte, en het bleef een hobby. Zoals andere mensen breien of strijken tijdens het televisiekijken, zo zat mijn moeder in de zetel de Lenormandkaarten te schudden. Af en toe deed ze ook een kaartlegging voor een vriend of kennis, en ze dacht werkelijk dat ze hier mensen mee hielp.
Op ongeveer mijn veertiende werd ons ma ernstig ziek. Nee, nog niet de kanker, die kwam pas later. Haar specialisten veranderden van diagnose alsof het ondergoed was. Wat het exact was, wisten we dus niet, maar werken zat er niet meer in.
Ons ma was altijd een sociale vlinder geweest, maar met zowel haar gezondheid als de financiën in gebreke kwijnde zij meer en meer weg in de eenzaamheid. Haar aansporen tot het bezoeken van familie of zelfs nog maar het halen van een brood leidde tot niets, enkel bittere discussies. Zij leefde niet meer maar werd geleefd: hele dagen, nee, weken, vulde zij met sigaretten roken, koffie drinken, en televisiekijken. Wij moesten smeken om er een boterham in te krijgen. En steeds maar schudde zij die Lenormandkaarten. Erop terugblikkend zie ik in dat zij wellicht depressief was, en zij zocht alsmaar meer haar toevlucht in de konijnenpijp van het spiritualisme.
Al snel was zij niet enkel een kaartlegster meer, nee, zij was plots ook een ‘medium’ en een ‘heks’. Ik herinner mij nog hoe ik een keer noodgedwongen in de tuin moest gaan zeiken, want zij was begonnen aan een ritueel in de keuken en de cirkel mag toch niet doorbroken worden, zeker? Een andere keer kreeg mijn broer onder zijn voeten omdat hij dierf te blussen wat lag te fikken in de pompbak. Burenruzies werden beslecht met voodoorituelen. Alle logica had het kot verlaten.
Op de piek van haar carrière verscheen ons ma in Dag Allemaal. Ze had een logo en een website. Zij had bijgod zelfs merchandise en verkocht shirts op de bizarre spirituele beurzen waar zij een standje had. Ze adverteerde via teletekst en was te bereiken via sms, telefoon, én chatbox. Ons ma bleef zelf steevast geloven in haar huichelarij, maar mijn kritische ziel vond het toch wel straf dat ik tientallen mensen op dezelfde dag zowat dezelfde toekomstvoorspellingen hoorde krijgen. Misschien waren het allemaal Schorpioenen? Toen zij er een spel van maakte om contact op te nemen met ouders en geliefden van vermisten, overtuigd dat zij hen met de pendel kon opsporen, was het hek helemaal van de dam. Deze mensen beseffen niet hoeveel ruzies er bij ons thuis zijn gevochten ter verdediging van hun recht op rouw.
In mei van dit jaar zal het tien jaar geleden zijn dat ons ma bezweek aan longkanker. Ze was 48. Door al de jaren afzondering hadden wij geen recente foto’s van haar. Op haar doodsbeeldje en zerk prijkt een marketingfoto die eigenlijk bedoeld was om haar zwendel van hoop en verdriet te promoten, een foto waarvoor ze zich nog een keer had uitgedost.
Bovenstaand relaas is weinig flatterend, maar ik heb lang om haar gerouwd. Mijn schoolcarrière stortte volledig in elkaar en ik viel in een diep gat. Pas sinds enkele jaren heb ik een wereldbeeld dat mij helpt om dit alles te plaatsen en vrede te nemen met wie ons ma was. Determinisme, oftewel een compleet ongeloof in vrije wil.
Ik ben lang geen wetenschapper dus ik raad aan om zelf op onderzoek te gaan, maar hier is mijn samenvatting ervan. Alles in het universum is onderhevig aan de wetten van de fysica en chemie. Mijn overtuiging is dat alles in een of andere formule past, of ze nu al gekend is door de wetenschap of niet. De implicatie daarvan is dat de uitkomst van ieder proces voorspelbaar is, te berekenen met die formules. Ook de biochemische processen in onze hersenen. Als wij de uitkomsten van die processen zouden kunnen beïnvloeden, dan zijn we tovenaars. Niet dus. De logische conclusie van deze gedachtegang is dat er geen vrije wil bestaat, enkel oorzaak en gevolg oftewel causaliteit. Kwantumfysica gooit in bepaalde mate roet in het eten, maar een factor van willekeurigheid beschouw ik nog steeds geen bewijs voor vrije wil. Deze visie noemt men hard determinisme.
Waarom ik plots begin te ijlen over determinisme? Ik zal het u zeggen. Een deterministische blik verschaft bescheidenheid en perspectief. Wij zijn allen tandwielen in een grote klok, in mijn ogen zonder maker, en hebben onze positie in die machine aan niets te danken. Ik ben allicht bovengemiddeld intelligent (doch, dat denkt iedereen, en de helft moet zich vergissen) maar dat is geen reden tot fierheid want het kon niet anders dan zo zijn. Ons ma ontbrak enkele vijzen, maar ik moet haar dit niet kwalijk nemen want het kon niet anders dan zo zijn. Haar gedachten en handelingen waren het product van haar genetica en ervaringen, net zoals dat bij mij en u het geval is.
De valkuil schuilt natuurlijk in het fatalisme. Het is niet omdat alles op voorhand vast ligt, dat alles hopeloos is. In de praktijk ligt de toekomst open omdat wij niet kunnen weten in welke mate zij vast ligt. Laat determinisme je dus niet weerhouden van een goede inzet en optimisme, daartoe dient het niet. Het biedt echter wel troost bij het kijken naar het verleden: het kon namelijk niet anders dan zo zijn.
Mama deed haar best, net zoals wij allemaal, en meer kunnen we er niet van zeggen. Houd de handen in het karretje en geniet van de rit, hij kan sneller voorbij zijn dan je denkt.
Ah, zondagvoormiddag, tien uur dertig. Op dat gulden tijdstip liggen de Johnny’s en Marina’s nog volop uit te kateren, zijn de mama’s en de papa’s clandestien begonnen aan de tweewekelijkse partij samsonseks, en lopen alle andere onverlaten, als ze al uit bed zijn, nog rond in hun peignoir. Ongetwijfeld laten over enkele jaren de bioscopen, net als de videotheken van weleer, reutelend het leven los en moeten zelfs de meest nostalgische zielen gaan toegeven dat ja, het effectief thuis beter is zonder het gekraak van chips, gegiechel van tienertrutten, en ander gezeik van de medemens waaraan men wordt onderworpen bij een cinemabezoek. L’enfer c’est les autres. Nee, zolang filmproducenten stug vasthouden aan dit stervend economisch model is tien uur dertig op zondagvoormiddag het laatste bastion van de cinefiel die niet kan wachten op een stream release. Zo gebeurde het dus dat vandaag, op de rustdag van Onze Lieve Heer, mijn wekker ging.
(Foto: Warner Bros.)
Goed, terzake. Denis Villeneuve legde enkele jaren terug in Dune: Part One het grondwerk voor de wereld die Frank Herbert decennia geleden al schiep in zijn boeken. Dune vertelt het verhaal van de adele familie House Atreides, die in een intergalactisch feodaal keizerrijk het leen van de woestijnplaneet Arrakis heeft gekregen. In Part One diende het politieke schaakspel dat hiertoe leidde slechts als aanzet, maar in Part Two krijgt het een prominentere rol. Wanneer er een Part Three komt, zullen vergelijkingen met Game of Thrones niet veraf zijn.
(Foto: Warner Bros.)
Villeneuve doet nog steeds verbazen met adembenemende vista’s op Arrakis en wisselt vlot van kleurpalet voor enkele scènes op andere planeten. Sommige metaforen liggen er nogal vingerdik op, men kan er haast niet naast kijken dat de Harkonnens ruimtenazi’s zijn, maar het geheel moet er niet voor onderdoen. Integendeel, de monochrome betonnen look die Villeneuve geeft aan de planeet Giedi Prime onderlijnt als het ware het natuurlijke blauw en oranje van Arrakis.
Een blik op Giedi Prime. (Foto: Warner Bros.)
Wie Part One echter een trage kwelling vond, zal hier geen soelaas vinden. Villeneuve kiest ervoor om de personages te laten ademen, wat maakt dat de film inhoudelijk vaak patineert in het zand. Protagonist Paul Atreides, gespeeld door Timothée Chalamet, vindt in Part Two zijn weg en sluit vrede met wie hij is, maar toch gaat dit ten koste van een stevige brok menselijkheid. Zowel Paul als zijn moeder Jessica, gespeeld door Rebecca Ferguson, lijken verder weg en nemen heel gecalculeerde, bijna mechanische beslissingen. De film geeft hier verklaringen voor maar dat maakt het meeleven met hen niet makkelijker. In feite is het Chani, gespeeld door Zendaya, die de show steelt. Jammer voor een film die de focus zo hard probeert te leggen op de personages.
De relatie tussen Chani en Paul staat centraal in Part Two. (Foto: Warner Bros.)
Dune: Part Two neemt zijn tijd, als een schilderij in beweging, en is vooral een elixir voor het oog en de verbeelding. Een knallend laserfestijn hoef je dus niet te verwachten, al zijn zulke scènes er zeker ook, maar eerder een mijmerende parabel over de gevaren van onder andere kolonialisme en religie. Wat mij betreft krijgt een Part Three zeker groen licht, en dat we er deze keer liefst geen drie jaar op hoeven te wachten.
Gruwelijke fictie ligt in Vlaanderen en Nederland niet voor het rapen. Auteurs van eigen bodem worden ofwel aangetrokken door andere genres of laten zich verleiden door het Engels; de voornaamste wortels van horror liggen dan ook in de Engelse gotische literatuur. Dat maakt dat liefhebbers uit de lage landen vaak hun heil moet zoeken op het internet wanneer zij genoeg hebben gehad van Stephen King en Dean Koontz vertalingen. Op allerlei louche internetfora, Facebookgroepen, en chatrooms wisselen de miskweekten onder elkaar boek- en filmsuggesties uit.
Het lof dat Christopher Buehlman in die cybersteegjes kan opstrijken is niet te overschatten. Bij ons is hij nog onbekend, en zijn werk nog onvertaald, maar daar moet verandering in komen. Van de zes romans die Buehlman intussen heeft geschreven, heb ik er drie gelezen. Allemaal, stuk voor stuk, dikke knallers.
Auteur Christopher Buehlman
In The Necromancer’s House volgen we de magiër Andrew Ranulf Blankenship. Het is een man met diepe trauma’s die hij letterlijk probeert te verdrinken. Want wat doet iemand die kan communiceren met de doden? Juist ja, die blijft vast zitten in het verleden. De magiër omringt zich met allerlei golems en wezens die op een of andere manier aan de dood zijn ontkomen. Wanneer zijn ondode maîtresse, een rusalka genaamd Nadia, de verkeerde man vermoordt, komt de magisch Slavische mafia achter Andrew aan: Baba Yaga en haar cohorten. Buehlman neemt zijn tijd in dit boek maar weeft vakkundig een tapijt waarop langzaamaan meer en meer schaakstukken worden geplaatst. In de slotfase kookt deze roman plots over, en wat voorheen bijna leek op ennui transformeert in het smakelijkste soort chaos wanneer het titulaire huis wordt belegerd. Beeld je in dat Kevin McCallister (Home Alone) school liep op Zweinstein en je komt wellicht in de buurt van het soort wantoestanden waar Andrews belagers zich in storten. Het genre is donkere urban fantasy, maar enkele gruwelijke moorden maken ook het label horror toepasselijk.
Ik raad ten stelligste aan om het audioboek, ingesproken door Todd Haberkorn, te beluisteren. Haberkorn brengt de personages echt tot leven met zijn gebruik van dialecten en vreemde tongvallen. Een van de betere audioboeken die ik tot nog toe heb mogen beluisteren.
The Lesser Dead is rechter voor de raap. Gewoonweg horror. We volgen een groepje vampiers in het New York van de jaren 70, door de ogen van protagonist Joey Peacock. Het is moeilijk om het verder over deze roman te hebben zonder zaken prijs te geven. Fans van vampiers, en zo zijn er velen, zullen zeker genieten van dit werk. Qua plot was deze in mijn ogen minder vindingrijk, maar het vakmanschap komt naar boven in de stiel, in de pen van Buehlman. Je moet het boek gelezen hebben om te weten waar ik het over heb.
Mijn favoriete roman van Buehlman, die ik intussen al tweemaal heb gelezen, is Between Two Fires. Met als achtergrond het verschrikkelijke Frankrijk van de veertiende eeuw volgen we Thomas, ooit een ridder, en Delphine, een jong meisje dat heilig lijkt te zijn. Het volk toen dacht dat het eind der tijden nabij was, zoals beschreven in de Bijbel. De premisse van het boek is dus, wat als het volk effectief gelijk had? Lucifer en de andere gevallen engelen starten een tweede opstand door onder andere de pest los te laten op de aarde. Thomas loodst Delphine en Père Matthieu, een homofiele priester met een drankverslaving, door dit helse Frankrijk waar zowel duivel als engel hun slagveld van hebben gemaakt. De taferelen die volgen lijken rechtstreeks geplukt uit het geestesoog van Gustave Doré. Het boek deed mij hard denken aan de Japanse manga Berserk en de donkerdere aspecten uit The Witcher. Historische fictie met een stevige portie monsters, horror, en bijbelse allegorie.
Buehlman werkt momenteel aan een fantasytrilogie waarvan het eerste deel, The Blacktongue Thief, al is verschenen. Zijn andere romans zijn Those Across The Riveren The Suicide Motor Club. Dit is een man om in de gaten te houden, en het kan niet anders dan een kwestie van tijd zijn vooraleer zijn werken in het Nederlands verschijnen.
De zoektocht naar iets in de trant van Dimitri Verhulst bracht mij onlangs naar de debuutroman van Marnix Peeters, De dag dat we Andy zijn arm afzaagden, uit 2012. Een onversaagd absurdistisch epos dat de avonturen volgt van een jonge knaap genaamd Werner, de dames die hij schalkt, en zijn beer. Het is een sage van schaamteloze schunnigheid en vetzakkerij, en dat maakte het net zo smakelijk om lezen.
Als ik het inhoudelijk met iets moet vergelijken, dan misschien met een Urbanusstrip, maar dan wel eentje die niet aan banden is gelegd. Het lijden van de jonge Werner is de leidraad doorheen het verhaal. Nadat zijn moeder zich voor een trein heeft geworpen, werpt Werners vader hem bij enkele gekke wijven in een bos. Vanaf dat punt is Werner de facto een wees en wordt er continu van hem geprofiteerd. Hij probeert natuurlijk uit deze mesthoop van een leven te klauteren, maar dat maakt enkel dat de stront hem alsmaar dichter aan de lippen komt te staan. Zwarte komedie ten top.
Het duurt een tijdje vooraleer deze Vlaamse Ilias zijn kadans vindt, maar het loont om geduld te hebben. Gelukkig stopt Peeters een heerlijk archaïsch taaltje in de mond van zijn narrenfiguur Werner, en dit maakt het lezen van dat stroeve begin veel aangenamer. Wanneer je dan toch die laatste pagina omslaat kan je niet anders dan even achteruit leunen en fronzend denken: “Wat heb ik in hemelsnaam zonet gelezen?”
Ik weet het niet goed. Het plot, voor zover aanwezig, is uitermate bizar. De personages zijn karikaturen. Toch schrijft Peeters dit alles zodanig vermakelijk dat het niet alleen stand houdt, maar zelfs overtreft. Als er een les te trekken valt uit dit nihilistische relaas, dan moet het wel zijn dat men niet leeft maar geleefd wordt, dat het allemaal tot niets dient, en dat, als men geluk heeft, men met regelmaat eens kan vogelen op een niet-nuchtere maag. Het lijkt althans genoeg om Werner doorheen zijn godgeklaagde dagen te loodsen.
‘Een goed horrorverhaal.’ Sommige lezers rolden daar wellicht al met de ogen. Maar het kan. Het jammere aan horror is dat het wat films betreft een zeer goedkoop genre is. Met lage budgetten is dit genre in staat tot relatieve monsterwinsten. We worden als maatschappij dan ook overspoeld met horror ondanks dat maar weinig mensen deze films gaan bekijken.
Veel grote regisseurs zoals Steven Spielberg en Peter Jackson hebben niets te maken met horror, of zo zouden velen denken. Nochtans maakten zij allebei hun doorbraak in dit genre; Spielberg in 1975 met Jaws en Jackson in 1992 met Braindead. Logisch natuurlijk, beginnende regisseurs hebben helemaal geen toegang tot gigantische budgetten, dus gaan zij aan de slag waar hun beperkte centen de meeste impact kunnen hebben. De keerzijde daarvan is dat het merendeel van beginnende regisseurs zich stort op horror, wat dan weer de markt overspoelt met enorm veel (slecht) materiaal, wat dan weer leidt tot het negatieve imago ervan.
Waarom horror?
Horror heeft aantrekkingskracht omdat angst, echte oerangst, een emotie is die we in de moderne wereld kwijt zijn. Via fictie kunnen we ervan proeven zonder dat we zelf opgejaagd te hoeven worden door een maniak in een carnavalmasker. Horror is van nature nihilistisch omdat het etaleert dat afgrijselijke dingen de meest doorsnee mensen kunnen overkomen, zonder reden, maar brengt ook catharsis omdat we bij de ontknoping die doorsnee mensen deze nachtmerries zien overwinnen. Horror toont ons zowel waartoe de wereld in staat is, en meer, als wat de mensheid aankan. Daarin zit het recept voor verhalen met diepgang.
Het is een breed genre, en niet enkel op het witte doek. Ik heb het hier vaak over film maar dat is omdat een film nu eenmaal minder tijd vergt dan een boek, en omdat de meeste mensen meer films hebben gezien dan boeken hebben gelezen.
Sleutels
Over wat voor sleutels hebben we het hier? Je kan het allerlei namen geven. Stijlfiguren. Verplichte scènes. Conventies. Het komt erop neer dat iedere lezer of kijker verwachtingen heeft, en dat iedere auteur of regisseur beloftes maakt. Wanneer die beloftes worden nagekomen, en de verwachtingen worden ingelost, zal het publiek tevreden zijn. Deze beloftes, of verwachtingen, zijn de sleutels tot ieder genre, en als ze ontbreken in jouw werk is de kans groter dat je het publiek teleur stelt.
Als voorbeelden ga ik verwijzen naar drie van mijn favorite films: The Terminator (1984), The Thing (1982), en Predator (1987). Dit zijn klassiekers die al decennia oud zijn, dus hieronder volgen spoilers.
1. Het monster valt aan
Vaak is dit de eerste scène of de gebeurtenis die heel het verhaal in gang duwt. Spreekt enorm voor zich. Hier maakt de de schrijver of regisseur zijn belofte aan het publiek: ook al duurt het vanaf hier nog een tijdje voor we terug tot de actie komen, dít zijn de soort scènes waaraan je je kan verwachten.
The Terminator: De terminator arriveert in het heden, vermoordt enkele punkers, en steelt hun kleren.
The Thing: De alien infiltreert het kamp in de gedaante van een hond. Niemand beseft dit.
Predator: Mensen zijn vermist. Later in de film worden de gevilde lijken gevonden.
Het wezen is het kamp geïnfiltreerd.
2. Negeren van waarschuwingen en voortekenen
Iets waar veel mensen zich aan storen is dat de personages in deze verhalen vaak wel een of andere indicatie krijgen dat er iets op stelten is, maar dat zij dit negeren. Men mag natuurlijk niet vergeten dat dit nodig is om het verhaal vooruit te stuwen, maar ook dat de personages zelf helemaal niet beseffen dat zijn in een horrorverhaal zitten. Wij verwachten ons aan de gruwels die hen te wachten staan, maar zijzelf niet.
The Terminator: De terminator vermoordt alle andere vrouwen met de naam Sarah Connor. Sarah negeert de waarschuwingen niet, maar de terminator is gewoonweg te sterk.
The Thing: De Amerikanen zien dat de Noren er alles aan deden om die hond te doden. Wanneer ze het Noorse kamp bezoeken zien ze dat iedereen dood is. Ze vinden dit vreemd maar reageren te traag.
Predator: Billy is de ervaren speurder van de groep en geeft meerdere malen te kennen dat er iets niet klopt. Dutch negeert de instincten van zijn speurder tot het te laat is.
Billy krijgt de kriebels.
3. De ware aard van het monster
Ongeveer halfweg het verhaal beginnen zowel publiek als protagonist de ware aard van het monster te snappen. Twijfels vallen weg, en dit verandert een reactief personage vaak in een proactief personage. In plaats van steeds te verdedigen, gaan zij vanaf dit punt in de aanval. Vaak is dit ook het punt waarop een al dan niet spreekwoordelijke klok begint te tikken.
The Terminator: De terminator doodt het hele politiekorps. Sarah beseft dat Reese de waarheid sprak.
The Thing: Wanneer Bennings te grazen wordt genomen beseft iedereen dat het wezen ook mensen kan imiteren en sterker, dat dit het doel is van het wezen.
Predator: De predator vermoordt Blaine. Mac ziet het wezen in zijn gecamoufleerde staat. De commando’s schieten de hele jungle overhoop.
De jungle moet eraan geloven.
4. De protagonist wordt het slachtoffer
Typerend aan een horrorfilm natuurlijk is dat er personages sterven. De entourage van de protagonist sneuvelt totdat vaak de protagonist als enige overblijft. Een confrontatie is onvermijdelijk, maar het monster lijkt nog steeds de bovenhand te hebben. Hoe komen zij hier doorheen?
The Terminator: Kyle Reese offert zichzelf op om de terminator op te blazen, maar de machine overleeft het. Het gaat achter Sarah aan.
The Thing: Terwijl MacReady de explosieven voorbereidt wordt al de rest gedood of besmet. Het wezen toont zich als een gigantische chimera en valt MacReady aan.
Predator: Nadat de rest van zijn team is gedood wordt Dutch als laatste achternagezeten. Hij ontsnapt enkel omdat hij toevallig onder de modder zit, wat hem voor het wezen onzichtbaar maakt.
5. De protagonist in de klauwen van het monster
De onvermijdelijke confrontatie waar ik hierboven naar verwees. Dit is waar het al dan niet sadistische publiek op zat te wachten, de confrontatie tussen de protagonist en het monster.
The Terminator: Sarah klautert weg van de terminator, en verplettert het eindelijk voorgoed met een industriële machine.
The Thing: MacReady blaast de chimera op met een dynamietstaaf. Het kamp brandt af.
Predator: Dutch gaat de strijd aan met de predator en wordt in een hoek gedreven. Hij bedenkt toch nog een list en lijkt gewonnen te hebben.
De terminator is uitgeschakeld.
6. De protagonist ontsnapt
De ontknoping van de film. Vaak heeft het publiek hier het gevoel dat het kwaad nog ergens op de loer ligt, en houdt men op een of andere manier de deur open voor een vervolg.
The Terminator: Sarah overleeft het, maar met de kennis dat in de toekomst machines het zullen overnemen en dat ze haar zoon daarop moet voorbereiden.
The Thing: MacReady en Childs lijken overleefd te hebben. Maar wat als een van hen besmet is? Beide lijken achterdochtig maar zijn machteloos tegen de vorst en kunnen enkel hun lot afwachten.
Predator: Dutch wordt opgepikt door de helikopter. Hij staart voor zich uit. Wat voor wezens schuilen er nog in het heelal? Zijn wereldbeeld en zelfbeeld liggen aan diggelen. Zijn entree in en exit uit de film zijn beide via helikopter, en het contrast tussen beide beelden kan niet groter zijn.
MacReady staart Childs aan.
7. Het monster kent geen rede
Er kan geen mogelijkheid zijn tot afwenden van het conflict. De vijand is voor geen rede vatbaar, op welke manier dan ook. Ze kunnen zodanig standvastig zijn in hun geloof, een natuurlijk instinct volgen, of mensen gewoonweg aanzien als vee.
The Terminator: Het is een machine, en is enkel geprogrammeerd om zijn missie te voltooien.
The Thing: Het is een buitenaards organisme dat wil verspreiden ten koste van al het ander leven.
Predator: Het is een alien. Intelligent, maar onze taal en ethiek zijn hem vreemd. Het doodt voor de sport.
8. Het verschil in machtsdynamiek is enorm
Anders dan in de thriller. De vijand mag niet louter menselijk zijn. In thrillers zien we vaak hoogst intelligente psychopaten als het ‘monster’. In theorie eenvoudig te overmeesteren, maar ze zijn gewoonweg iedereen enkele stappen voor. In horror is dit niet zo; het monster moet ettelijke malen machtiger zijn dan waartoe de protagonist in staat is.
The Terminator: De terminator is een moordmachine uit de toekomst, bijna onverwoestbaar. Het heeft geen nood aan slaap, drank, of eten en volgt enkel zijn missie.
The Thing: Het is een wezen dat duizenden jaren vorst weet te overleven, zich overal in kan verstoppen, en snel verspreidt. Wanneer het toch ontdekt wordt is het uiterst gevaarlijk.
Predator: De predator bezit technologie honderden jaren voorop die van ons. Ook zonder die technologie is de predator groter en sterker dan een mens.
Na dit salvo komt de terminator gewoon overeind.
9. Er is een zonde of vergissing begaan
Een personage, of de mensheid in het algemeen, begaat een grove fout waardoor de gruwels gaan starten.
The Terminator: De mensheid drijft technologie te ver en machines nemen de controle over.
The Thing: De Noren graven dingen op die hen niets aangaan. De zonde is nieuwsgierigheid en menselijke hubris.
Predator: Dillon loog tegen Dutch. Zonder die leugen hadden ze nooit de missie aanvaard. Ook jaagt de predator op mensen zoals mensen zelf jagen voor de sport.
10. De achtergrond is claustrofobisch
Een claustrofobische setting is van hoog belang voor de geloofwaardigheid. Het publiek gaat van nature vragen stellen als: ‘Waarom bellen ze niet gewoon de politie?’ De personages moeten op geloofwaardige wijze geen toevlucht meer hebben tot anderen, zodat de uiteindelijke confrontatie tussen protagonist en antagonist onvermijdelijk wordt.
The Terminator: Hoewel alles zich afspeelt midden in een grote stad, staan Sarah en Kyle er alleen voor. Hun verhaal wordt eerst niet geloofd, en later doodt de terminator het hele politiekorps.
The Thing: Alles speelt zich af in Antarctica, weg van de beschaving. De radio bereikt niemand omwille van een storm.
Predator: De hele film speelt zich af in de Zuid-Amerikaanse jungle, weg van de beschaving. De helikopter pikt hen niet op tot ze dichter bij de grens zijn.
The Thing speelt zich af in Antarctica.
11. Een ’tikkende klok’
Naarmate de personages meer en meer te weten komen over hun vijand, wordt het duidelijk dat ze niet alle tijd in de wereld hebben. Ze moeten tot actie overgaan, en snel.
The Terminator: De terminator vindt een foto van Sarah en haar adresboekje. Het is een kwestie van tijd eer ze gevonden wordt.
The Thing: Het wezen moet vernietigd worden vooraleer de personages zelf omkomen van de vorst. Het wezen kan dit overleven, maar zij niet. Al het leven op aarde hangt hier van af.
Predator: De helikopter gaat het team oppikken. Ze moeten het extractiepunt tegen dan zien te bereiken. Enkel Anna en Dutch halen het.
12. Het moet gaan om leven en dood
In horror, thriller, en actie móet het gaan om leven en dood, in de letterlijke zin. In andere genres gaat het wel eens om roem, status, gerechtigheid, en ga zo maar door. In deze genres echter gaat het eenvoudigweg om leven en dood. De antagonist en protagonist kunnen niet allebei overleven.
The Terminator: De missie van de terminator is het doden van Sarah Connor.
The Thing: Als de alien Antarctica weet te verlaten, als het de beschaving bereikt, dan betekent dat het einde voor alle leven op aarde.
Predator: De predator doodt voor de sport. Het verzamelt trofeeën, als een jager, en Dutch is een hoogwaardige trofee.
13. Verschuil het monster zo lang mogelijk
Het ongeziene zorgt voor spanning. Veel horrorfilms en boeken delven het onderspit omdat zij te snel te veel prijs geven. De onbewuste fantasie van het publiek zo lang mogelijk de loop laten is de boodschap.
The Terminator: Aanvankelijk ziet de terminator er menselijk uit. Naarmate hij schade oploopt zien we meer en meer van zijn stalen endoskelet. Pas in de slotfase is al zijn valse huid weggebrand.
The Thing: We zien in feite nooit de ware aard van het wezen. Het is een gedaantewisselaar. Wat zijn oorspronkelijke vorm is weten we niet.
Predator: Eerst zien we enkel wat de predator zelf ziet. Later zien we schimmen van hem. Dan zien we hem volledig. En pas op het einde verwijdert de predator zijn masker en zien we zijn ware gelaat.
De terminator beschadigt zijn oog.
14. Een personage is niet wat ze lijken
Het kwaad kan vele vormen aannemen, en vaak zijn deze vormen onverwachts.
The Terminator: De terminator zelf kan zijn stem veranderen en ziet er menselijk uit. Kyle Reese blijkt later in de film zelf de vader te zijn van zijn beste vriend uit de toekomst, John Connor.
The Thing: Heel het concept van de film draait hierrond. Iedereen kan ten alle tijde besmet zijn.
Predator: Dillon loog tegen Dutch om hem de missie te doen accepteren. De predator zelf kan menselijke spraak nabootsen en is in staat tot beperkte onzichtbaarheid.
Bennings is niet langer Bennings.
15. De protagonist krijgt een cruciaal wapen of cruciale kennis
De protagonist krijgt op een of andere manier kennis of een soort van wapen dat later de doorslag zal geven bij de confrontatie.
The Terminator: Sarah krijgt informatie van Kyle Reese over de toekomst en wat de terminators exact zijn.
The Thing: De personages ontdekken dat het wezen andere organismen absorbeert, dat het uit de ruimte komt, maar vooral dat vuur hun beste wapen ertegen is. MacReady ontdekt een bloedtest om te achterhalen wie besmet is.
Predator: Dutch ontdekt als enige dat de predator hittezicht heeft, en dat hij zich hiertegen kan camoufleren met modder.
Dutch is onzichtbaar voor de predator.
16. Het monster wordt bejubeld
Er is altijd een cruciale scène waarin één of meerdere personages het monster beschrijven. Dit is als een soort samenvatting voor het publiek en maakt nogmaals duidelijk hoe onoverkomelijk de antagonist lijkt te zijn.
The Terminator: Tijdens een autoachtervolging legt Kyle Reese uit dat de terminator een cyborg is uit de toekomst, gestuurd om Sarah te doden. Hij benadrukt dat het geen pijn voelt, dat er niet mee kan onderhandeld worden, en dat het nooit ofte nimmer zal stoppen tot het zijn missie bereikt heeft.
The Thing: Tijdens verschillende autopsieën en testen ontdekken de personages langzaam waartoe het wezen in staat lijkt te zijn. Blair vat de ernst van de situatie samen terwijl hij de radiokamer vernielt.
Predator: De groep bespreekt hun aanvaller na de dood van Blain. Mac zegt dat hij niet weet wat hij zag, dat het gecamoufleerd was, en dat niets op deze aarde zijn aanval had kunnen overleven. Billy zegt dat het geen mens is. Dutch zegt dat het nu achter hen aan zal komen. Later in de film vertelt Anna over een lokale legende die lijkt te gaan over de predator, en die suggereert dat ze al honderden jaren naar de aarde komen om te jagen.
17. Vals einde
Het valse einde kennen de meesten vast. Het monster of de moordenaar lijkt uitgeschakeld, maar komt toch nog overeind om een laatste poging te maken.
The Terminator: Kyle Reese blaast de terminator op, maar het is toch nog operationeel. Met enkel een bovenlichaam gaat het achter Sarah aan.
The Thing: MacReady lijkt de enige overlever te zijn en dan stapt plots Childs in beeld. Is hij besmet? De film laat deze vraag open.
Predator: De predator lijkt verslagen te zijn, maar activeert met zijn laatste krachten een gigantische bom.
Conclusie
Het is aan de auteur om deze sleutels te volgen of niet, maar de regels breken is pas verstandig wanneer je ze kent. Dit zijn nu eenmaal de conventies van het horrorgenre. Aan de ene kant verwacht het publiek zich hieraan, en aan de andere kant moet je origineel uit de hoek komen.
Formulaïsch is een woord met negatieve connotatie, maar het is net door originaliteit te zoeken bínnen de formule dat een auteur pas creatief kan zijn zonder zijn publiek teleur te stellen.
The Haunting of Hill House. Afgelopen week heb ik niet alleen de roman uit 1959 gelezen, geschreven door Shirley Jackson, maar heb ik ook de reeks uit 2018 door Mike Flanagan bekeken. Beide zijn warme aanraders.
In het boek volgen we Eleanor Vance, een dromerige vrouw van 32 met een inferioriteitscomplex. Zij leefde eerst onder de knoet van haar zieke moeder, geketend aan een een bestaan van continue mantelzorg. Na de dood van haar moeder trekt ze in bij haar zus, maar meer vrijheden dan voordien geniet ze daar niet. Eleanors zus profiteert danig van haar makke karakter en zo wekt Jackson sympathie op voor haar protagoniste.
Eleanor worstelt met de dood van haar moeder, met haar zus, met het feit dat ze zich eigenlijk nergens thuis voelt in de wereld. En net in dit unheimliche spookhuis begint Eleanor zich langzaam maar zeker wél thuis te voelen. De typerende clichés zoals sluitende deuren en gebonk op de muren doen zich voor, maar de andere personages lijken deze niet, of minder, te ervaren. De grote vraag is dus of het effectief spookt in Hill House, of loopt Eleanors fantasie de spuigaten uit?
De reeks van Mike Flanagan is lang niet zo ambigu. Het is ook lang niet hetzelfde verhaal, maar is er duidelijk door geïnspireerd en respecteert het bronmateriaal. Waar we ons in het boek verdiepen in de psyche van Eleanor, in één personage, neemt de reeks rustig zijn tijd om ons kennis te laten maken met een heel gezin. Twijfels of het effectief spookt zijn er niet langer: Flanagan legt het er vingerdik op, zoals dat niet anders kan in een visueel medium.
Mike Flanagan is op korte tijd een van mijn favoriete macabere regisseurs geworden. Hij legt de nadruk meer op personages dan op gruwelijke effecten, en net dat geeft die effecten meer kracht. Hij bereikt meer met minder. Typerend voor zijn werk zijn de enorm lange cuts. Een typische cut in een Hollywoodfilm beslaat zo’n drie à vier seconden. De langste cut in The Haunting of Hill House, in de zesde aflevering, beslaat maar liefst zeventien volle minuten. De hele aflevering bevat slechts vijf cuts. Het is moeilijk te beschrijven hoezeer dit de kijker meesleept.
De reeks kent duidelijk mijn voorkeur, maar dat besef kwam pas ná dat ik de roman al vijf sterren had gegeven op Goodreads. Ik geloof dat dat voor zich spreekt. De zevende aflevering bracht mij zelfs tot tranen. Niettemin is de proza van de roman alleen al de moeite waard. Roman en reeks vullen mekaar aan tot transcendentie. Ze zijn zowaar zusters.
